Echt Niet Vandaag: samen bouwen aan digitale weerbaarheid
Elke dag worden meer dan 6000 mensen slachtoffer van digitale criminaliteit. Alleen al in Oost-Nederland zijn dat gemiddeld 53 mensen per dag. Phishingmails, nepberichten, frauduleuze telefoontjes of een appje van een ‘dochter in nood’: het overkomt jong en oud. Het is geraffineerd, snel en vaak onzichtbaar. Toch blijft het onderwerp vaak onder de radar. Uit schaamte. Of omdat mensen denken: dit gebeurt mij niet.
Daarom is er Echt Niet Vandaag. Op 2 april 2026 organiseren meer dan 200 organisaties in Oost-Nederland samen honderden acties om digitale weerbaarheid en online veiligheid te versterken. In dit artikel lees je wat het effect is van gezamenlijke aandacht voor digitale veiligheid, waarom bibliotheken hierin een onmisbare rol spelen en hoe je kunt meedoen.
Hoe het begon: het idee achter Echt Niet Vandaag
Het idee achter Echt Niet Vandaag komt van Jelly Knoll, programmaleider Digitale Weerbaarheid bij de politie en initiatiefnemer van de actiedag. Ze haalde haar inspiratie uit een bekende video: How to create a movement. ‘Daarin begint één man in zijn eentje te dansen. Een tweede sluit zich aan, dan een derde en een vierde en ineens ontstaat er een beweging.’
Dat principe gebruikt ze al jaren. ‘Het heeft eerder gewerkt bij de aanpak van woninginbraken en andere initiatieven.’ Toen Jelly zich in 2024 ging bezighouden met digitale weerbaarheid, besloot ze deze aanpak wederom in de praktijk te brengen. ‘Ik merkte dat iedereen het belangrijk vond, maar dat het heen en weer bleef schuiven tussen gemeenten en politie. Toen dacht ik: als één partij begint en anderen zich aansluiten, ontstaat er momentum. Er moest iets gebeuren dat verbindt, dat zichtbaar energie geeft. Tien maanden later was de eerste actiedag ‘Echt Niet Vandaag’ een feit.’
Achter cijfers zitten mensen
Digitale criminaliteit is urgenter dan ooit. ‘Elke dag worden meer dan 6.000 mensen slachtoffer van digitale criminaliteit. Alleen al in Oost-Nederland zijn dat gemiddeld 53 slachtoffers per dag. Dat is enorm,’ vertelt Jelly.
Uit cijfers van de Fraudehelpdesk blijkt dat in 2025 ruim 101.000 meldingen zijn binnengekomen. Dat is een stijging van meer dan 60% ten opzichte van het jaar ervoor. Het aantal financieel gedupeerden steeg met ruim 65%. Het gemelde schadebedrag kwam uit op bijna 69 miljoen euro.
Maar achter die cijfers zitten mensen. Mensen die geld overmaken naar een zogenaamde kluisrekening, omdat een ‘bankmedewerker’ zegt dat er iets mis is. Mensen bij wie een nepagent aan de deur verschijnt. Of mensen die een woning bezichtigen, een contract tekenen en duizenden euro’s overmaken. Om er daarna achter te komen dat de woning niet eens te huur was.
Online en offline
‘Fraude is door de jaren heen enorm gedigitaliseerd,’ zegt Jos Kerssen van de Fraudehelpdesk. ‘We kunnen eigenlijk nauwelijks nog fraudevormen onderscheiden waar geen digitale component in zit.’
Wat opvalt: online fraude krijgt steeds vaker een fysiek vervolg, de grens tussen online en offline vervaagt. En het onderscheid tussen echt en nep wordt steeds moeilijker te herkennen, zeker met de komst van AI. ‘Als ik nu een opname van jouw stem zou hebben, kan ik die foutloos laten nabootsen. Dat zijn ontwikkelingen die stormenderhand op ons afkomen.’ Dat vraagt om meer dan alleen opletten. Het vraagt om bewustwording en een andere mentaliteit.
Schaamte: het grootste obstakel
Wat slachtoffers vaak het meest raakt, is niet alleen het financiële verlies. Het is schaamte. ‘Schaamte is absoluut een probleem,’ zegt Jos. ‘Bij fraude zit altijd een component van eigen activiteit. Je maakt zélf geld over of je geeft zélf gegevens weg. Dat maakt dat mensen denken: ik heb iets fout gedaan.’
Maar dat klopt niet, benadrukt hij. ‘Mensen kunnen hooguit naïef zijn. De dader is degene die misbruik maakt. Fraudeurs zijn ontzettend geraffineerd en vaak dagelijks hiermee bezig.’ Sanne, strategisch accountmanager bij de Fraudehelpdesk, vult hem aan: ‘Als mensen zich melden, zeggen we altijd: dit is niet jouw schuld. Het is iets wat je overkomt. De dader zit fout, niet jij.’
Schaamte mag nooit een reden zijn om niet te melden of om er niet over te praten. Toch gebeurt dat wel. En juist daarom is zichtbare, gezamenlijke aandacht zo belangrijk. Want als een onderwerp massaal wordt besproken, wordt duidelijk: dit kan iedereen overkomen.
Wat er gebeurt als je het gesprek opent
Tijdens Echt Niet Vandaag kunnen bibliotheken de interactieve film Echt of Nep afspelen. Karlijn van der Wijk, adviseur bij Rijnbrink en betrokken bij de werkgroep digitaal minder vaardigen, ziet wat er na die film gebeurt. ‘Bezoekers reflecteren op zichzelf en gaan met elkaar in gesprek. Dat is de kracht van zo’n bijeenkomst, je haalt het uit de taboesfeer.’
Ze vertelt over een man die boos werd op zijn vrouw omdat zij op e-mails klikte. ‘Hij zei dat het haar schuld zou zijn als er iets misging. Maar tijdens zo’n bijeenkomst zie je dat mensen gaan begrijpen hoe geraffineerd het is. Dat het iedereen kan overkomen.’
Jongeren leren spelenderwijs
Anja Annink, adviseur bij Rijnbrink en betrokken vanuit de werkgroep jeugd en jongeren, zag hetzelfde effect. ‘Er zit veel herkenning in. Je bent niet de enige die weleens ergens op klikt wat achteraf niet zo handig was. Het belangrijkste van deze dag is bewustzijn creëren. Laten zien wat er gebeurt.’
Voor jongeren gebeurt dat spelenderwijs, bijvoorbeeld met programmeerworkshops. ‘Dit jaar is in Arnhem een hackaton en phishaton,’ vertelt Anja. ‘Dat soort dingen werken goed.’
Waarom juist bibliotheken cruciaal zijn
Dat bibliotheken een centrale rol spelen, is volgens Jelly logisch. ‘Ze zijn laagdrempelig, vertrouwd en al actief op digitale vaardigheden. Mensen lopen daar makkelijker binnen met een vraag dan bij de politie. Dat maakt ze een cruciale partner en onmisbaar in preventie.’
In Oost-Nederland zijn in acht bibliotheken politie-informatiepunten (PIP) ingericht. Daar kunnen mensen vragen stellen of geholpen worden bij online aangifte. Ook de Fraudehelpdesk ziet bibliotheken als sleutelpartner.
‘Bibliotheken worden steeds meer gezien als informatiepunt,’ zegt Jos. ‘Zeker doelgroepen die voor ons lastig te bereiken zijn, zoals digitaal minder vaardigen, komen daar wel. Dat is precies de categorie die wij via digitale middelen moeilijk kunnen bereiken.’ Sanne vult aan: ‘Wij zijn landelijk georganiseerd. Bibliotheken zijn lokaal ingebed. Daar kunnen we elkaar versterken.’
De bibliotheek is daarmee meer dan een locatie. Het is een veilige plek in een digitale wereld die soms allesbehalve veilig voelt.
Is het effect meetbaar?
Levert één dag echt iets op? De Fraudehelpdesk ziet geen directe piek in meldingen rond de actiedag. ‘Met meer dan honderdduizend meldingen per jaar valt een paar honderd meer of minder niet direct op,’ zegt Jos. ‘Het karakter zit vooral in preventie en voorlichting.’ Wat ze wel merken: mensen weten hen te vinden. Soms in een vroeg stadium, met de vraag: wat is dit? Wat moet ik hiermee? En soms als ze al gedupeerd zijn, maar dan met het besef dat er hulp is.
Jelly ziet het effect vooral in beweging. ‘We zien dat steeds meer regio’s aanhaken. We hebben bijna een landelijk dekkend netwerk.’ In evaluaties geven deelnemers aan dat ze zich bewuster en zekerder voelen na deelname aan een actie. Misschien zit het grootste effect dus in iets anders. In die fractie van een seconde waarin iemand een verdacht bericht ontvangt en denkt: hier trap ik niet in.
Groot of klein, alles telt
Echt Niet Vandaag hoeft niet groots te beginnen. ‘Sluit aan bij iets dat er al is,’ zegt Jelly. ‘Een ondernemersbijeenkomst, een schoolactiviteit, een buurtinitiatief. Kijk waar je kunt versterken.’
Via echtnietvandaag.nl is een toolbox beschikbaar met communicatiemateriaal en inspiratie. Een thematafel over digitale veiligheid. Gesprekskaarten. De Echt of Nep-film. Een gastles van de wijkagent. Karlijn zegt het nuchter: ‘Het liefst willen we dat elke bibliotheek meedoet. Met iets kleins ben ik ook al heel blij.’ Alles wat bijdraagt aan digitale weerbaarheid telt.
Doe je mee op 2 april?
Op 2 april 2026 organiseren we voor de derde keer Echt Niet Vandaag in Oost-Nederland. Meer dan 200 organisaties organiseren samen honderden acties tegen criminaliteit. ‘Digitale criminaliteit stopt niet bij organisatiegrenzen,’ zegt Jelly. ‘Ondernemers, banken, onderwijs, politie, gemeenten. Iedereen heeft een stukje van de puzzel. Door samen te werken, versterken we elkaar. En het mooie is: die samenwerking blijft vaak ook na de actiedag bestaan.’
Jelly’s ambitie voor de komende jaren is helder: ‘Dat online veiligheid een reflex wordt. Dat mensen bij een verdacht bericht denken: hier trap ik niet in. Dat schaamte is verdwenen. En dat samenwerking rond digitale weerbaarheid vanzelfsprekend is. Niet als project, maar als vaste manier van werken.’ Dat is ook waar bibliotheken in kunnen schitteren: als plek waar mensen oefenen met die reflex. Waar je leert pauzeren, checken, overleggen. Waar je ontdekt dat je niet gek bent als je twijfelt. En waar je het gesprek voert dat zo vaak uit schaamte stil blijft.
Echt Niet Vandaag is geen losse campagne, maar een beweging. En elke bibliotheek die aanhaakt, vergroot die beweging. ‘Doe mee, met iets groots of kleins. En meld jouw actie aan via echtnietvandaag.nl,’ besluit Karlijn.
