7x inzichten van het Kennisfestival Basisvaardigheden
Op 2 februari vond het Kennisfestival Basisvaardigheden plaats, georganiseerd door SPN. Een landelijke ontmoetingsdag voor bibliotheekmedewerkers die zich inzetten voor taal, rekenen en digitale vaardigheden. Medewerkers uit het hele land kwamen samen in Amersfoort. Van uitvoerend tot strategisch niveau. En van kleine dorpsbibliotheken tot grote stedelijke organisaties.
Het festival bood ruimte om ervaringen te delen, stil te staan bij de maatschappelijke rol van bibliotheken en vooruit te kijken. Onze adviseurs Karlijn, Karien, Anita, Paul, Astrid en Shukria waren erbij. Ze volgden sessies, luisterden naar persoonlijke verhalen en gingen in gesprek. Met elkaar en met mensen uit het netwerk. Dat leverde nieuwe inzichten op, maar ook herkenning en bevestiging van wat we in de praktijk al zien. In dit artikel blikken we met ze terug op wat hen het meest is bijgebleven. En ze delen praktische tips waar bibliotheken direct mee aan de slag kunnen.
Waarom is het Kennisfestival Basisvaardigheden zo waardevol?
Het Kennisfestival Basisvaardigheden is een plek waar ontmoeting, verdieping en inspiratie samenkomen. Karlijn omschrijft het zo: ‘Een fijne, enthousiaste sfeer waarin iedereen met elkaar in gesprek gaat en ervaringen deelt. Dat werkt enorm aanstekelijk.’
Karien merkt hoe de sprekers, sessies en gesprekken haar helpen om haar denken te scherpen, juist vanuit het perspectief van gezinsgericht werken: ‘Ouders spelen een sleutelrol in de ontwikkeling van basisvaardigheden van kinderen. En ze willen misschien zelf aan de slag met hun basisvaardigheden. Het is waardevol dat die gezinsgerichte benadering steeds meer plek krijgt.’
Ook Anita haalt veel uit de persoonlijke verhalen tijdens de sessies over kansenongelijkheid en taalambassades: ‘Die verhalen geven extra diepgang en maken het thema voelbaar.’ Voor Paul zit de kracht van het festival vooral in het netwerk en de frisse ideeën: ‘Je doet nieuwe inspiratie op en wordt uitgedaagd om out of the box te denken.’
Astrid voelt de energie en urgentie meteen: ‘Het is bijzonder om in één dag zoveel verschillende perspectieven, voorbeelden en inzichten bij elkaar te zien. Je voelt hier echt: basisvaardigheden zijn in beweging. Dat vraagt om creativiteit, samenwerking en soms ook een beetje lef.’ Voor haar werkt het festival ook bevestigend. Het laat zien hoeveel er al gebeurt in het veld: ‘Het voedt mij inhoudelijk en persoonlijk. En ja, het gaf me voor het eerst in mijn leven zelfs een beetje FOMO (Fear Of Missing Out). Ik had eigenlijk graag bij álle sessies willen zijn.’
Wat al deze inzichten verbindt, is het besef hoe belangrijk basisvaardigheden zijn om mee te kunnen doen in de samenleving. Taal, rekenen en digitale vaardigheden bepalen in grote mate iemands kansen op school, op werk en in het dagelijks leven. Wie hier achterstanden in ervaart, loopt al snel vast. Vaak onzichtbaar voor de buitenwereld. Juist daarom is het zo belangrijk om kennis te delen, elkaar te inspireren en samen te zoeken naar manieren om mensen eerder en beter te bereiken. Het Kennisfestival biedt de ruimte om stil te staan bij de maatschappelijke urgentie van basisvaardigheden, en om met nieuwe energie en concrete handvatten weer verder te gaan in de praktijk.
Tekst gaat verder onder de foto.
1. Basisvaardigheden horen bij het dagelijks leven
In een sessie over gecijferdheid wordt duidelijk hoe vanzelfsprekend cijfers onderdeel zijn van het dagelijks leven. Niet alleen op papier of in formulieren, maar vanaf het moment dat iemand wakker wordt. ‘Denk eens aan je ochtend,’ zegt Karlijn, ‘de wekker, je agenda, je telefoon. Je gebruikt de hele dag cijfers, vaak zonder erbij stil te staan.’ Dit inzicht helpt om gecijferdheid concreet te maken. Het gaat niet alleen over sommen of rekenen, maar over grip houden op je dag. Voor bibliotheken betekent dit dat werken aan basisvaardigheden altijd begint bij herkenbare situaties uit het dagelijks leven van mensen.
2. Alternatief kapitaal: kijk naar wat mensen wél kunnen
Op het festival maakt de sessie over alternatief kapitaal veel indruk. Mensen die opgroeien in een gezin met lage basisvaardigheden ontwikkelen vaak andere vaardigheden. Ze leren vroeg verantwoordelijkheid nemen, lossen problemen praktisch op en houden overzicht in lastige situaties. ‘Die kwaliteiten zien we niet altijd, terwijl ze veel zeggen over hoe sterk en veerkrachtig mensen zijn’, legt Karlijn uit. Karien vult aan: ‘Als je oog krijgt voor dat alternatief kapitaal, kijk je anders naar kansen(on)gelijkheid. Dan zie je niet alleen wat iemand mist, maar juist wat iemand meebrengt.’
Voor Anita is het onderzoek van Natascha Notten een echte eyeopener. Daaruit blijkt dat veel kinderen pas na hun achttiende ontdekken dat hun ouders laaggeletterd zijn. ‘Dat ouders dit zo lang verborgen houden, laat zien hoeveel schaamte er speelt en hoe onzichtbaar dit thema vaak blijft in gezinnen.‘ Ook het persoonlijke verhaal van Femke Reijnen over het opgroeien met laaggeletterde ouders maakt veel indruk. Paul noemt het ‘een indringend en eerlijk verhaal’.
Astrid herkent dat: ‘Na afloop ontstond hierover een open en persoonlijk gesprek met een collega. Zo’n gesprek waarbij je pas later opmerkt – omdat je zo verdiept bent – dat de zaal inmiddels leeg is.’ Voor haar laat dit zien hoeveel kracht er zit in het delen van verhalen. Ze maken zichtbaar wat vaak onder de oppervlakte blijft en nodigen uit tot echte ontmoeting en reflectie in de praktijk.
Gezamenlijk komen onze collega’s tot de conclusie: wie vooral kijkt naar wat mensen missen, ziet hun krachten over het hoofd. Juist door oog te hebben voor de veerkracht, talent en ervaring die er wel is, ontstaat ruimte om anders te kijken en anders te handelen.
3. Een gids kan het verschil maken
In meerdere sessies gaat het over gidsen: mensen die je zien en horen, je helpen om je perspectief te vergroten en je weg te vinden als dit vanuit thuis niet vanzelfsprekend is. ‘De bibliotheek kan een plek zijn waar mensen zich veilig voelen’, zegt Anita. ‘Een plek waar je niet wordt beoordeeld, maar waar iemand naast je staat.’ Zo kan de bibliotheek voor veel mensen een gids zijn. ‘Een plek waar je van mens tot mens met elkaar in gesprek gaat, en waar je iemands wereld net een stukje groter kunt maken.’ Karien vult aan: ‘Mooi om in het gezinsgericht werken aan basisvaardigheden ook oog te hebben voor alternatief kapitaal. En om te bespreken hoe bibliotheekprofessionals en vrijwilligers een gids kunnen zijn voor kinderen om een ander pad te bewandelen dan hun ouders.’
4. Samen werken aan kansen voor gezinnen
Ook beleid en samenwerking komen aan bod. Met nieuwe gemeentelijke plannen in aantocht ontstaan er kansen om basisvaardigheden hoger op de agenda te zetten. ‘Het coalitieakkoord is vaak het startpunt voor nieuw beleid’, vertelt Karien. ‘Dat is het moment om als bibliotheek te laten zien waar je voor staat.’ Gezinsgericht werken speelt daarin een belangrijke rol. Programma’s als BoekStart, de VoorleesExpress en Lezen op Recept laten zien hoe bibliotheken samen met lokale partners bijdragen aan kansengelijkheid voor alle kinderen.
5. Ervaringsdeskundigen maken taal begrijpelijk
De inspirerende sessie over het belang en de betekenis van de inzet van taalambassadeurs maakt indruk op Anita. Taalambassadeur José deelt haar verhaal. Zij leerde op 53-jarige leeftijd lezen en schrijven. Nu helpt zij anderen die moeite hebben met taal. ‘Er ging een wereld voor mij open’, vertelt José tijdens de sessie. ‘Niet alleen met lezen en schrijven, maar ook digitaal.’ Taalvaardig zijn kan dus ook meteen een opstapje zijn naar digitaal vaardiger worden. Haar verhaal laat zien hoe belangrijk het is om te leren van mensen met eigen ervaring. Zij weten als geen ander wat helpt. ‘Het is mooi om te horen welke rol de bibliotheek Rivierenland en de Stichting ABC hierin hebben gehad’, vindt Anita.
Tekst gaat verder onder de foto.
6. Technologie helpt maar mensen blijven nodig
Tijdens de opening van het festival gaat het over technologie en AI. Nieuwe technologie roept vaak zorgen op, maar verandert ook kansen. ‘Technologie kan veel,’ zegt Paul, ‘maar persoonlijk contact blijft nodig.’ Dat zie je terug in voorbeelden zoals de Schrijfwerkplaats. Daar werken nieuwkomers samen aan taal, hun eigen verhaal en zelfvertrouwen. Het gaat om meer dan leren schrijven.
Ook Astrid herkent in dit thema hoe belangrijk de menselijke kant blijft. In de deelsessie De mens en de machine in de bibliotheek gaat het over AI-toepassingen voor laaggeletterden. Ze vertelt over een helder inzicht dat haar bij is gebleven: ‘Laaggeletterden zijn zelf de experts. Onderzoekers en professionals zijn daarin juist de amateurs.’ Een student laat dit zien door met LEGO de verhalen van laaggeletterden zichtbaar te maken. ‘Ineens begreep ik hoe laaggeletterde mensen erbij gebaat zijn dat er niet óver hen gepraat en beslist wordt, maar dat toepassingen alleen kans van slagen hebben als we allemaal mét elkaar samenwerken.’
7. Vrijwilligers vragen om voorbereiding en samenwerking
Na de pauze volgt de deelsessie Opnieuw de bieb in! Trainingsacteurs spelen herkenbare situaties tussen vrijwilligers en bibliotheekmedewerkers na. ‘Wat blijft hangen, is dat niet alle bibliotheken al beschikken over een passend en toekomstgericht vrijwilligersbeleid. Tegelijkertijd wordt zichtbaar hoeveel verschil het maakt als bibliotheken investeren in deskundigheidsbevordering en samenwerken met vrijwilligerscentrales of welzijnspartijen’, vertelt Astrid. Er komen ook voorbeelden voorbij van bibliotheken die hier al bewust en vooruitstrevend mee bezig zijn. Dat geeft vertrouwen. Met aandacht en samenwerking kunnen bibliotheken zich goed voorbereiden op de vrijwilligers van de toekomst.
Wat betekenen deze inzichten in de praktijk?
Bibliotheken werken al op veel plekken aan basisvaardigheden en bouwen waardevolle ervaring op. De inzichten van dit Kennisfestival sluiten daarop aan en helpen om dat werk verder te verdiepen en scherper te positioneren. Karien benadrukt het belang van het goede verhaal blijven vertellen: ‘Maak zichtbaar waar je als bibliotheek sterk in bent en hoe je met bestaande programma’s bijdraagt aan gezinsgericht werken en een kansrijke start voor kinderen.’ Anita ziet verdieping vooral als samen blijven leren. Haar tips: de podcastsessies Kansenongelijkheid en gidsen en Taalambassades en het NRC-interview met Femke Reijnen. Je kunt deze gebruiken als gesprekstarter in je team. Astrid herkent dat samenwerking, vrijwilligers en deskundigheidsbevordering al veel aandacht krijgen, maar dat blijvend onderhoud nodig is. ‘Blijf in gesprek met vrijwilligers en partners door te vragen: wat heb jij nodig om jouw rol goed te kunnen blijven vervullen? Zo bouw je voort op wat er al is en zet je samen de volgende stap.’ Een andere tip op basis van de sessie Spreek je uit (over activisme) is klein en praktisch: maak zichtbaar waar je voor staat, bijvoorbeeld met een korte slogan of herkenbaar signaal in de bibliotheek. ‘Ben je een bibliotheek voor iedereen? Koop een regenboogvaandel en zet ‘m bij de ingang’, tipt ze.
Met nieuwe inzichten verder
Het Kennisfestival Basisvaardigheden laat zien hoe belangrijk dit thema is. Basisvaardigheden gaan over meedoen, zelfvertrouwen en kansen krijgen. Bibliotheken spelen daarin een belangrijke rol: als plek om binnen te lopen, als gids en als partner in de gemeenschap. Met die inzichten gaan wij samen met bibliotheken, lokale partners, gemeenten en provincies verder. Met aandacht voor de mensen om wie het gaat.
Basisvaardigheden in Gelderland
De provincie Gelderland bouwt samen met partners zoals de Samenwerkende Gelderse Bibliotheken (SGB), ROC Nijmegen, vele lokale partners en Rijnbrink aan een stevige infrastructuur voor basisvaardigheden. Het doel: meer inwoners bereiken, de infrastructuur versterken en samen leren hoe we basisvaardigheden duurzaam kunnen verankeren in onze samenleving.
De Gelderse aanpak is geen blauwdruk, maar een mozaïek van lokale oplossingen. Elk gebied heeft zijn eigen dynamiek, tempo en kracht. Wat werkt in de Achterhoek ziet er anders uit dan in Nijmegen, maar overal klinkt dezelfde overtuiging: leren begint dichtbij mensen zelf.
Lees meer over basisvaardigheden in Gelderland
Basisvaardigheden in Overijssel
In 2023 zijn zes Overijsselse bibliotheken gestart met vernieuwende lokale projecten onder de vlag Taal Werkt!. Deze projecten zijn mogelijk gemaakt via het Investeringsprogramma Basisvaardigheden van de provincie Overijssel. Elk project is anders en past bij de lokale context. Denk aan samenwerkingen met huisartsen en verloskundigen, Ontwikkelpleinen en spreekuren in de wijk. Allemaal gericht op het bereiken van inwoners die anders niet zo snel bij een taalcursus of klik-en-tik-training zouden aankloppen.
Door aanwezig te zijn op plekken waar mensen toch al komen, spelen bibliotheken een sleutelrol spelen in het terugdringen van laaggeletterdheid en het vergroten van zelfredzaamheid. De aanpak is laagdrempelig, praktisch en vooral mensgericht.
