Schuren mag! Onze zeven inzichten over democratie en burgerschap
Een literaire avond in je bibliotheek over een onderwerp dat gevoelig ligt. Een school die een collectie afwijst vanwege levensovertuigingen. Of een gesprek tussen mensen die lijnrecht tegenover elkaar staan…
Als bibliotheek ben je er voor iedereen. Maar kun je er eigenlijk wel voor iedereen zijn? En hoe ga je om met meningen die botsen met elkaar, of misschien zelfs met die van jou? Op 24 september gingen zo’n 350 bibliotheekprofessionals hierover met elkaar in gesprek tijdens het Kennisfestival Democratie & Burgerschap. Een uitspraak die gedurende de dag vaak terugkwam: ‘Schuren mag.’
Onze Rijnbrink-collega’s waren erbij en keerden huiswaarts met nieuwe inzichten, praktische tips en stof tot nadenken. In dit artikel delen we de belangrijkste inzichten van de dag.
Als bibliotheek heb je een belangrijke rol in het versterken van democratie en burgerschap. Die opdracht staat ook beschreven in het Bibliotheekconvenant 2024-2027. Democratie is niet vanzelfsprekend. Het vraagt om aandacht, oefening en soms ook moed. Willeke Slingerland is lector Sociale Cohesie en de Democratische Rechtsstaat aan de Hogeschool Utrecht. Zij kreeg het publiek tijdens de dagopening muisstil met haar verhaal over de rol van de bibliotheek in het beschermen van de democratie. Zij stelt: ‘Bibliotheken zijn de kanaries, oftewel waakhonden, van de democratie. Zij merken als eerste hoe het ervoor staat.’ Bijvoorbeeld als een school of gemeente boeken weert of er onrust ontstaat vanwege een programma of thema.
Verschillende deelsessies
Tijdens het Kennisfestival kozen deelnemers uit een breed aanbod van lezingen en interactieve sessies. Zo was er de lezing De bieb: de plek waar je het oneens kunt zijn, maar konden deelnemers ook actief aan de slag. Tijdens de Ultrakorte Campagnetraining van BKB bijvoorbeeld, waar campagneborden tot leven kwamen. En in de sessie Democratie Fitness, waar deelnemers oefenden met iets wat veel mensen lastig vinden: het oneens zijn met elkaar.
Aan het einde van de dag namen onze collega’s de volgende zeven inzichten mee.
1. Het fundament, dat zijn wij
Een autoritaire samenleving vormt een risico voor de democratie. Volgens Willeke Slingerland zijn wetenschap en informatievoorziening vaak de eerste zaken die onder druk komen te staan. Ze roept bibliotheken daarom op hun informatiepositie te beschermen.
‘‘Democratische instituties zijn maar zo sterk als het fundament dat eronder ligt. En dat fundament, dat zijn jullie.’
Toegang tot betrouwbare informatie, verschillende perspectieven en publieke plekken waar mensen zelf een oordeel kunnen vormen, zijn geen bijzaken. Ze vormen een belangrijk onderdeel van een democratische rechtsstaat.
2. De bieb is de plek waar je het oneens mag zijn
De bibliotheek is een van de weinige publieke plekken waar iedereen welkom is. Je hoeft nergens lid van te zijn, geen bepaalde achtergrond te hebben en je hoeft er niets te kopen. Verschillende opvattingen horen daarbij, aldus Willeke.
‘Schuren mag. Democratie is geen harmonie. Democratie is het vermogen om te praten wanneer het gesprek moeilijk wordt. Om te blijven luisteren wanneer je liever weg zou kijken. En te blijven handelen wanneer afhaken aantrekkelijker lijkt.’
De rol van de bibliotheek gaat daarom verder dan informatie aanbieden of activiteiten organiseren. Je biedt ook een plek waar mensen verschillende perspectieven ontmoeten, leren omgaan met verschillen en verbonden blijven met de samenleving.
3. Stap uit je bubbel
Hoe divers is jouw netwerk? Spreek je vooral mensen die hetzelfde denken als jij? En krijg je online ook andere geluiden te horen, of laat het algoritme vooral zien wat bij jouw voorkeuren past?
Volgens Willeke zijn netwerken belangrijk omdat ze houvast bieden. Tegelijkertijd schuilt daarin ook een risico. Wie alleen in zijn eigen bubbel blijft, ontmoet weinig andere perspectieven en raakt sneller overtuigd van het eigen gelijk. Dat kan leiden tot polarisatie.
Daarnaast voelt een deel van de Nederlanders zich niet verbonden met een groep of netwerk. Niet gezien of gehoord worden kan leiden tot frustratie en boosheid. Daarom roept Willeke bibliotheekprofessionals op om bewust uit de eigen bubbel te stappen en op zoek te gaan naar andere geluiden.
‘Ga op zoek naar schurend geluid en ongemak. En luister ook naar tegengeluiden in je eigen organisatie.’
4. Democratie begint bij jezelf
Democratie gaat niet alleen over wat je organiseert voor bezoekers. Het gaat ook over hoe je als organisatie samenwerkt. Is er ruimte voor kritische vragen? Luisteren jullie naar verschillende stemmen? En hoe divers is je organisatie eigenlijk?
De oproep van Willeke is helder: oefen democratie met elkaar. Leer van mensen die anders denken dan jij.
‘Realiseer je dat elke beslissing die je neemt verschil maakt. Een programma dat wordt aangepast, een minderheidsstem die niet wordt gehoord of een kritische medewerker die wordt genegeerd.’
Zie elke keuze als een kans om te leren. Vraag jezelf af waarom je bepaalde keuzes maakt en of die passen binnen de spelregels van de democratische rechtsstaat. En maak onderscheid tussen een inhoudelijke beoordeling en externe druk.
5. Kies je standpunt, want iedereen aanspreken is niemand aanspreken
Een boodschap die in meerdere sessies terugkwam: iedereen aanspreken is niemand aanspreken. Tijdens de sessie Inclusieve Crisismarketing vertelde Thamar Kempees:
‘Inclusief is niet iedereen. Inclusiviteit betekent keuzes maken en bewust ergens voor staan. Als je iedereen probeert aan te spreken, spreek je waarschijnlijk niemand aan.’
Volgens haar vraagt dat om communicatie met ruggengraat: weten waarom je keuzes maakt en trouw blijven aan je uitgangspunten, ook als dat weerstand oproept.
Bernard Fransen, voorzitter SPN: ‘We worden voortdurend uitgedaagd om direct een mening te hebben. Om partij te kiezen. En zelfs als je je niet uitspreekt, wordt dat geframed als partij kiezen. Ook als bibliotheek word je aangesproken op de keuzes die je maakt, of juist niet maakt. Precies daarom hebben steeds meer POI’s en bibliotheken de Democratische Code ondertekend: geen pasklaar antwoord, maar wel een kader om die keuzes te kunnen uitleggen.’
6. Wees digitaal weerbaar
Burgerschap speelt zich allang niet meer alleen af in de fysieke bibliotheek. Bernard:
‘Het gaat ook over mediawijsheid, desinformatie, AI en digitale veiligheid. Over hoe we omgaan met verschillen en hoe we elkaar blijven vinden, ook in digitale omgevingen.’
Volgens Willeke bevat 60 tot 80% van de social media platforms desinformatie. Soms met het doel om mensen tegen elkaar uit te spelen. Dat betekent dat de rol die je als bibliotheek hebt om mensen digitaler te maken nog belangrijker is.
Volgens Willeke is het daarom van belang dat mensen digitale informatie kritisch leren beoordelen. Weten waar informatie vandaan komt en hoe betrouwbaar die is, wordt steeds meer een democratische basisvaardigheid.
7. Verhalen brengen mensen bij elkaar
Onderzoeker en docent Merel Talbi van de Universiteit van Amsterdam wees tijdens haar lezing op de kracht van verhalen.
‘Bibliotheken zijn bij uitstek plekken van verhalen. Verhalen verbinden ons, zelfs wanneer we sterk van elkaar verschillen.’
Door verhalen leren mensen andere perspectieven kennen en ontdekken ze wat hen verbindt. Verhalen geven bovendien woorden aan ervaringen en gevoelens, waardoor het makkelijker wordt om met elkaar in gesprek te gaan. Als bibliotheek ben je voeding voor democratie.
Overige tips van bezoekers
Naast bovenstaande inzichten, deelden onze collega’s ook tips om direct toe te passen in jouw bibliotheek.
- Jeroen Populier: ‘Gebruik de gespreksvorm Visual Thinking Strategies bij het faciliteren van een waardeoordeelvrij gesprek tussen mensen met misschien wel heel andere overtuigingen, opvattingen en achtergronden.
- Marieke Boersma: ‘Investeer tijd en energie in het formuleren van een visie over democratie en burgerschap. Maar alleen een visie is niet voldoende; wat betekent dit in de praktijk, hoe ga je als medewerker om met dilemma’s en hoe handel je dan. Hoe concreter hoe beter.’
- Jelle van de Graaf: ‘Pak de Democratische Code erbij en ga hierover binnen jouw organisatie in gesprek. Waar sta je voor en wat zijn jullie waarden in de bibliotheek? Op die manier kun je ook een eigen versie van de Code opstellen.’
- Carlijn Lensink: ‘Tijdens de workshop Democratie Fitness leerden we de zogenaamde ‘spier van onenigheid’ trainen. Letterlijk: door het oneens te zijn, maar wel samen tot een oplossing te komen. In een democratische samenleving moet je het oneens kunnen zijn, dus deze vaardigheid is eigenlijk onmisbaar,’
- Shukria Herkert: ‘Vraag jezelf niet alleen af: wat organiseren we rond democratie? Kijk ook naar je dagelijkse keuzes. Wie bereik je? Wie hoor je? Wie mist er nog? En durf daar vervolgens iets mee te doen.’
Tot slot
De inzichten van het Kennisfestival Democratie & Burgerschap laten zien dat democratie niet vanzelfsprekend is. Als bibliotheek creëer je ruimte voor verschillende perspectieven, maak je mensen digitaal weerbaar en ga je het gesprek aan, ook wanneer het moeilijk wordt. Want juist daar, in het verschil van mening en het blijven praten, ontstaat democratie.
Nieuwsgierig naar meer?
Bekijk de sfeervideo van het Kennisfestival Democratie & Burgerschap!
Lees meer over democratie en de bibliotheek.
