15 inzichten & tips van het Nationale Bibliotheekcongres 2026
Een recordaantal bibliotheekprofessionals, één gedeelde ambitie: bouwen aan een bibliotheek die voor iedereen van betekenis is. Tijdens het Nationale Bibliotheekcongres op 18 juni 2026 in Utrecht kwamen collega’s uit het hele land samen om kennis te delen, inspiratie op te doen en elkaar te ontmoeten. Onder het thema De Bibliotheek bouwt door: een huis voor iedereen spraken zij volop over de rol van bibliotheken in een samenleving die voortdurend verandert.
Onder deze ‘reisleiders (geen boekbewakers) in een steeds veranderende wereld,’ zoals onze adviseur Anja Annink de aanwezigen omschreef, waren ook veel Rijnbrink-collega’s. Zij volgden sessies, gingen in gesprek met mensen uit het netwerk of leverden zelf een bijdrage aan het programma. De grootste meerwaarde volgens hen? De combinatie van inhoud en ontmoeting. ‘Dit congres helpt ons als sector om elkaar te kennen, van elkaar te leren en gezamenlijk verder te bouwen aan de bibliotheek van de toekomst,’ zegt netwerkmanager Tim Trooster.
In dit artikel blikken de Rijnbrinkers terug op het congres, dat werd georganiseerd door de KB, de VOB en Stichting SPN. Lees welke inzichten zij er opdeden en met welke tips je als bibliotheek morgen al het verschil kunt maken.
Eén dag, tientallen ontmoetingen, eindeloos veel inspiratie
Waarom het Nationale Bibliotheekcongres zo waardevol is? De Rijnbrink-collega’s zijn het eens: het is de ontmoeting met collega’s uit het netwerk ‘dwars door alle organisaties heen’, ‘van Zwolle tot Bonaire’ gecombineerd met de inhoudelijke kennis en inspiratie. ‘Op deze ene dag komt werkelijk alles samen en dat is veel, bijna overweldigend, maar zeker een verrijking,‘ zegt adviseur Astrid Beltman.
De dag geeft zicht op nieuwe ontwikkelingen, praktijkvoorbeelden en maatschappelijke opgaven die bibliotheken bezighouden. Volgens relatiemanager Willy Blom dragen veel sessies bij aan het gesprek in de eigen organisatie: ‘Ze zijn een vliegwiel om bewegingen in gang te zetten.’
Ook programmamanager Carola Oortwijn ziet die meerwaarde: ‘Op dit congres delen bibliotheken, partners en POI’s kennis, zodat lokaal goede dienstverlening ontstaat. In deelsessies, het inspiratieplein en informele gesprekken worden ideeën verder gebracht en omgezet in acties.’
‘We hebben allemaal een honger naar kennis en een liefde om dit te delen’ werd tijdens de opening gezegd. ‘Dat was tijdens het congres echt merkbaar,‘ zegt adviseur Evelien Wietsma. ‘Het was een congres voor en van ons allen.‘
De tekst gaat verder onder de foto.
Familiedag met kroketjes en snoep
De informele momenten zijn minstens zo waardevol als de officiële programmaonderdelen. Netwerkmanager Naima Rath zegt het treffend: ‘Juist daar ontstaan laagdrempelige gesprekken en worden de dingen gezegd die niet altijd tijdens vergaderingen worden gezegd.’
Volgens relatiemanager Lotte Hemme is het goed om relaties ook eens buiten de muren van de eigen bibliotheekorganisatie te ontmoeten. Een andere setting en andere samenstelling maken andere gesprekken mogelijk. Lotte neemt van de dag mee ‘dat we in het netwerk dezelfde uitdagingen ervaren, maar dat het een hele kunst is om die te vertalen naar concrete oplossingen of toepassingen.‘ En ook ‘dat het altijd een goed idee is om kroketjes op te snorren voor een bibliotheekbestuurder, want ook dat is relatiemanagement.‘
Het gevoel onderdeel te zijn van iets groters vinden meerdere collega’s bijzonder. Het congres laat de omvang, diversiteit en kracht van de sector zien. ‘In een gelaagd en decentraal stelsel is het belangrijk om een gemeenschappelijkheid te creëren’, zegt Bernard Fransen, bestuurder van Rijnbrink en voorzitter van SPN. ‘Ontmoeting is daarom een belangrijk element.’ Tim benadrukt dat je even uit je eigen dagelijkse praktijk stapt en ziet ‘bij welke bijzondere beweging je hoort.’ Voor bestuurssecretaris Mark Deckers is het congres ‘de familiedag voor de sector’.
Voor nieuwkomers in die sector is het congres een waardevolle kennismaking. Relatiemanager Carlijn Lensink omschrijft haar eerste ervaring als ‘een kind in een snoepwinkel’, verrast door de hoeveelheid ideeën, voorbeelden en ontmoetingen. Ook business controller Max Kamphuis vindt het verrijkend om in contact te komen met mensen uit heel andere vakgebieden: ‘De meerwaarde voel je echt als je er rondloopt.’
De tekst gaat verder onder de foto.
Samen bouwen aan de toekomst van de Bibliotheek: zo doen we dat
Het Nationale Bibliotheekcongres maakte successen zichtbaar en liet mensen elkaar inspireren om verder te bouwen aan de toekomst van de bibliotheek. Van betrouwbare informatie en digitale ontwikkeling tot plekken die verbinden en teams die het verschil maken: het congres bracht nieuwe inzichten en concrete handvatten voor de praktijk. Met de aanwezige Rijnbrink-collega’s zetten we 5 interessante inzichten voor je op een rij.
1. Samenwerken vraagt meer dan goede bedoelingen
Samenwerking liep als rode draad door de dag heen. Bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen en partners zien dat maatschappelijke impact steeds vaker ontstaat in netwerken. Maar samenwerken gaat niet vanzelf. Het vraagt duidelijke afspraken, vertrouwen en de bereidheid om soms iets van je eigen autonomie los te laten.
Relatiemanager Edwin Karst deelt hierover een paar mooie tegel-wijsheden: ‘Samenwerken is de moed om een deel van je autonomie op te geven in het vertrouwen dat je er meerwaarde voor terug krijgt.’ En: ‘Samenwerken is productief omgaan met verschillen.’ Juist de verschillen tussen organisaties, teams en perspectieven kunnen een kracht worden wanneer ze bespreekbaar zijn.
Dat vond ook Carlijn een interessant onderdeel uit de deelsessie over opgavegericht samenwerken tussen organisaties. ‘Volgens de gespreksleider van TwynstraGudde is het een gegeven dat samenwerking soms lastig is vanwege verschillende inzichten of doelen. Als je dit erkent en ter tafel brengt, kom je vooruit. Doe je dit niet en blijf je hangen in vaagheid, dan kom je niet verder.’
Naima voegt toe: ‘Bij samenwerken is de uitdaging niet kiezen tussen collectief of lokaal, maar ontdekken hoe beide elkaar versterken. Door kennis, expertise en voorzieningen gezamenlijk te ontwikkelen, ontstaat ruimte om lokaal beter aan te sluiten bij de behoeften en opgaven van de eigen gemeenschap.’
Samenwerking was ook onderwerp van gesprek in de workshop over het project ‘de Bibliotheek op school nieuwkomersonderwijs’. Adviseur Karien van Buuren verzorgde deze deelsessie met de Bibliotheek Utrecht en dBieb (Leeuwarden). Karien: ‘Iedereen ziet het grote belang van de samenwerking met het nieuwkomersonderwijs, zodat álle leerlingen kunnen opgroeien in een stimulerende leesomgeving. Bibliotheken willen graag de handvatten om een meertalige benadering in leesbevordering te realiseren. De dBos toolkit die in het najaar beschikbaar is, gaat daarbij helpen.‘
De tekst gaat verder onder de foto.
2. Een huis voor iedereen bouw je mét mensen
In verschillende sessies werd duidelijk hoe belangrijk het is om inwoners actief te betrekken bij programmering, collecties en maatschappelijke opgaven. ‘Een huis voor iedereen ontstaat niet door alleen wat voor mensen te organiseren,’ zegt adviseur Janneke Bloemheuvel. ‘Zij moeten ook kunnen meedenken, meedoen en mede-eigenaar worden.’ Het voorbeeld van de Stadsreporters liet zien wat er gebeurt wanneer jongeren naast deelnemer ook mede-eigenaar worden van verhalen, thema’s en activiteiten.
Een ander inspirerend voorbeeld kwam vanuit Bibliotheek Utrecht. Boeken die samen met de community waren geselecteerd, werden twee keer zo vaak uitgeleend als reguliere collecties. Max vatte de les kernachtig samen: ‘Luisteren en in gesprek gaan met de gemeenschap loont.’ Programmeren met – in dit geval – Utrechters vraagt overigens wel om maatwerk, merkt adviseur Jelle van de Graaf op. Ook hij volgde de sessie over collecties en communities. ‘Een eigen themacollectie samenstellen is een leerproces. Het is complexer en meer werk.‘
‘Een huis voor iedereen is geen abstract begrip, maar een dagelijkse keuze,’ zegt adviseur Shukria Herkert. ‘Welke verhalen vertel je? Hoe verbind je je met de gemeenschap om je heen? Voor mijn werk in basisvaardigheden betekent dit: blijven investeren in bereik, in inclusie en in meertaligheid.’
De les die Shukria meeneemt? Een bibliotheek die écht voor iedereen is, vraagt continue nieuwsgierigheid naar wie er nog niet binnen is.
De tekst gaat verder onder de foto.
3. De bibliotheek als gids in een complexe samenleving
Van desinformatie en mediawijsheid tot klimaat en polarisatie: veel sessies onderstreepten de maatschappelijke rol van bibliotheken. Niet als organisatie die antwoorden geeft, maar als plek die mensen helpt hun weg te vinden. Carola haalt de keynote van meteoroloog Peter Kuipers Munneke aan, die liet zien dat klimaat een groot, maar minder polariserend thema is. ‘Bibliotheken kunnen een rol spelen door feiten toegankelijk te maken, desinformatie te vermijden en het gesprek te faciliteren, altijd apolitiek en verbindend.’
De fysieke bibliotheek blijkt daarbij onmisbaar. Volgens adviseur Remko Hekkers is de bibliotheek één van de weinige publieke plekken waar ontmoeting en nieuwe perspectieven vanzelf kunnen ontstaan. ‘Het is belangrijk dat de fysieke locatie aansluit bij de behoeften en dromen van inwoners. Dat zorgt ervoor dat mensen zich gezien en welkom voelen, wat de drempel verlaagt om binnen te komen en verbinding aan te gaan.’ Zijn oproep is helder: ‘Bescherm deze sociale infrastructuur.’
De sessie van Public Spaces met de werkvorm ‘hersenspoeling’ maakte indruk op adviseur Miranda Mostert: ‘Hierin werd duidelijk hoe belangrijk het is om eerst elkaars werkelijkheid te begrijpen voordat je samen betekenis kunt geven aan wat er speelt. Bibliotheken kunnen mensen helpen hun eigen kompas te ontwikkelen en onderscheid te maken tussen zin en onzin.’
De tekst gaat verder onder de foto.
4. Innovatie hoeft niet altijd nieuw te zijn
Soms zit innovatie niet in nieuwe projecten, maar in het verbeteren van wat bezoekers elke dag ervaren. Verschillende sessies lieten zien dat er winst te behalen valt door bestaande dienstverlening kritisch onder de loep te nemen. Denk aan online lid worden, printen of het lenen van e-books.
Janneke wijst op de sessie over klantreizen: ‘Daarin werd duidelijk dat medewerkers en vrijwilligers dagelijks veel problemen ‘onzichtbaar’ oplossen. Zo blijven structurele knelpunten buiten beeld.’ Edwin verwoordde het als volgt: ‘Usability en klantvriendelijkheid is (digitaal) nog steeds een dingetje.’
Mark was aanwezig bij de sessie Gebruiker Centraal, die startte met de stelling: ‘Digibeten bestaan niet’. ‘Ik houd wel van zo’n ontregelende start‘, zegt Mark. ‘Het punt was dat veel overheidsdiensten – het ging over Informatiepunten Digitale Overheid – ontzettend slecht zijn ingericht. De eindstelling: maak mensen niet digivaardiger, maar systemen mensvaardiger’.
Manager Koen Schouwenaars benadrukt dat er enorm veel kennis binnen het netwerk aanwezig is. ‘Bibliotheekorganisaties en POI’s zijn geen echte concurrenten van elkaar, dus ze zijn altijd bereid om kennis te delen. En beter goed geleend dan zelf slecht verzonnen natuurlijk!’
Het congres is een mooie gelegenheid om van elkaar te leren, vindt Jelle: ‘Hier goede voorbeelden zien van andere bibliotheken, voorkomt hopelijk dat we het wiel opnieuw gaan uitvinden.‘ Adviseur Valerie Heil vult aan: ‘Om slagkracht en innovatie te versterken hebben bibliotheken in Nederland en daarbuiten elkaar nodig.’
Astrid noemt een innovatief onderdeel dat wél nieuw is. In de sessie ‘AI voor de hele sector’ van Bibliotheek Rotterdam en Brainport bibliotheken (Eindhoven) maakte ze kennis met digitale assistent Kjoep. Een tot de verbeelding sprekende multifunctionele Biebbot, die je vast kan pakken en mee kan nemen door de bibliotheek. ‘Ik kan nu al nieuwsgierig zijn naar welke bibliotheek in ons werkgebied als eerste met Kjoep gaat werken,‘ zegt Astrid. ‘En vraag me af of en hoe de Biebbot ingezet wordt door en voor mensen met lage basisvaardigheden.’
De tekst gaat verder onder de foto.
5. Mensen maken het verschil
Misschien wel het belangrijkste inzicht van de dag ging niet over systemen, gebouwen of programma’s, maar over mensen. Over de passie, kennis en betrokkenheid van iedereen die werkt aan de bibliotheek van morgen. Miranda verwoordde het treffend: ‘De kracht van de bibliotheeksector zit in de mensen. Wat een gepassioneerde en bevlogen ‘biebers’!’ Deze benaming gebruikte Judith Tielen, Staatssecretaris Onderwijs en Emancipatie, tijdens de opening van het congres consequent. ‘Toen ze aan het eind aan de zaal vroeg ‘of de bibliotheekmensen ‘biebers’ geen aardige term vonden, werd die massaal weggestemd”, aldus Mark.
Tim zag ook kracht en bevlogenheid toen hij sprak met de mensen die samen de bibliotheek vormgeven in Nederland en Caribisch Nederland. ‘Iedereen was met iets bijzonders bezig. De één vanuit inhoudelijke expertise, de ander vanuit bestuur, ondernemerschap of innovatie. Dat roept ook een belangrijke vraag op: hoe zorgen we goed voor al deze mensen en hoe behouden we hun kennis, betrokkenheid en bevlogenheid voor de bibliotheeksector?’
Het was overigens de eerste keer dat een grote groep collega’s uit het Caribisch gebied aanwezig was op het congres. Een goede zaak, vindt Valerie: ‘Het versterkt de samenwerking tussen beide kanten van de oceaan. Tegelijkertijd valt het ook op hoe weinig de sector in Europees Nederland zich bewust is van het Caribische deel van het Koninkrijk en hoeveel we nog van elkaar kunnen leren.’
Shukria begeleidde de collega’s van de Caribische bibliotheken. Een moment dat haar is bijgebleven is de lezing van Jackie Bernabela. Shukria: ‘Haar verhaal over identiteit, inclusie en de rol van bibliotheken raakte mij en mijn Caribische collega’s. Ze herkenden zoveel in haar verhaal. Het gaf ons achteraf een mooi gesprek over hoe bibliotheken op de eilanden een vergelijkbare rol kunnen spelen.’
De tekst gaat verder onder de foto.
Tips voor bibliotheken – wat kun je morgen anders doen?
De congresgangers geven onderstaande lessen en praktische tips mee:
1. Bouw aan samenwerking, maar verlies elkaar niet uit het oog
Een sterk netwerk draait niet alleen om samenwerken, maar ook om elkaar versterken. Houd rekening met verschillen in schaal, middelen en mogelijkheden. Door kennis en voorzieningen te delen, vergroot je de impact van het collectief én van de lokale bibliotheek.
2. Omarm verschillen
Neutraliteit is een mythe en kennis is nooit neutraal. Samenwerken wordt sterker als je dat erkent. Stimuleer meerstemmigheid in projecten, aanbod en keuzes. Diversiteit in ervaringen en opvattingen helpt om betere oplossingen te vinden.
3. Begin klein voordat je iets nieuws ontwikkelt
Er is niet altijd een nieuwe methode, training of toolkit nodig. Dichtbij de praktijk ontstaan vaak de meest waardevolle inzichten. Laat bijvoorbeeld iemand online lid worden of een e-book lenen en observeer wat er gebeurt. Kleine verbeteringen kunnen grote impact hebben.
4. Meet impact, niet alleen tevredenheid
Veel organisaties meten achteraf of deelnemers tevreden waren. Maar tevredenheid is nog geen impact. Formuleer vooraf welk effect je wilt bereiken en meet vervolgens of dat doel daadwerkelijk is gehaald.
5. Ga een laag dieper in gesprek met inwoners
Vraag niet alleen wat mensen van de bibliotheek vinden. Praat over wat hen bezighoudt: veiligheid, ontmoeting, leefbaarheid of kansen in de buurt. Zo ontdek je wat er echt speelt en kun je beter aansluiten bij lokale behoeften.
6. Leer van wat anderen al hebben ontwikkeld
Veel oplossingen bestaan al. Maak gebruik van onderzoeken, praktijkvoorbeelden en succesvolle aanpakken uit het netwerk. Zoals de handreiking van SPN rond het verlagen van de financiële drempels. Leer ook van de dingen die niet goed zijn gegaan, zodat we sneller ontwikkelen als hele sector.
7. Maak veiligheid onderdeel van gastvrijheid
Een veilige bibliotheek ontstaat niet alleen door regels en protocollen. Kijk ook naar cultuur, inrichting en ontvangst. Mensen voelen zich veiliger wanneer zij zich welkom, gezien en serieus genomen voelen.
8. Werk outreachend en communitygericht
Een huis voor iedereen ontstaat niet vanzelf binnen de muren van het gebouw. Niet iedereen komt spontaan op jouw bibliotheek af. Zoek actief de verbinding met inwoners, luister naar ervaringsverhalen en werk vanuit gelijkwaardigheid. Benieuwd hoe je dit aanpakt? Bibliotheek Enschede-Haaksbergen liet eerder zien hoe krachtig communitygericht werken kan zijn.
9. Spreek dezelfde taal
Bij samenwerking met scholen, gemeenten en partners helpt het enorm wanneer iedereen dezelfde begrippen gebruikt. Een gedeelde taal maakt verwachtingen duidelijker en vergroot de kans op succesvolle samenwerking.
10. Blijf bruggen bouwen
Lokaal, regionaal, landelijk én internationaal: verbinding vraagt onderhoud. Zoek elkaar actief op, deel successen en mislukkingen, en blijf leren van elkaar.
De tekst gaat verder onder de foto.
Meer weten over het congres?
Geniet na van het Nationale Bibliotheekcongres 2026, ook als je er niet bij was. In zeven stappen nemen we je mee door een dag vol energie, inzichten en ontmoetingen in het Beatrix Theater in Utrecht.
